Produkcja i montaż rozdzielnic: jak wybrać wykonawcę i co sprawdzić w dokumentacji?

Kto według normy jest uznawany za producenta rozdzielnicy

W normie PN-EN 61439-1 nie stosuje się pojęć „montażysta” czy „producent-projektant” – występują dwa ściśle określone terminy. Projektant rozdzielnicy (original manufacturer, pkt 3.10.1) to organizacja, która dokonała opracowania projektu oraz weryfikacji rozdzielnicy pod kątem zgodności z normą. Producent rozdzielnicy (assembly manufacturer, pkt 3.10.2) to organizacja ponosząca odpowiedzialność za wykonaną rozdzielnicę; zgodnie z uwagą do tego punktu, może nią być zarówno projektant, jak i zewnętrzna organizacja.

Z punktu widzenia zamówień oznacza to następujące kwestie. Rozdzielnica, której konstrukcję zweryfikował projektant, a która została zmontowana przez zewnętrzną organizację, nie wymaga ponownej weryfikacji konstrukcji, pod warunkiem pełnego przestrzegania wszystkich wymagań i instrukcji projektanta (pkt 10.1). Testy odbiorcze leżą w gestii producenta rozdzielnicy (pkt 11.1). Jeśli producent wprowadza zmiany, które nie zostały uwzględnione w weryfikacji projektanta, staje się on projektantem w odniesieniu do tych konkretnych zmian i odpowiada za potwierdzenie ich zgodności (pkt 10.1).

Norma PN-EN 61439-1 jest podstawowym standardem określającym wymagania dla rozdzielnic niskiego napięcia. Jeśli w dokumentacji montażysty pojawiają się odniesienia do starszych wersji norm, należy upewnić się, według której edycji zweryfikowano konstrukcję.

Co musi zostać sprawdzone w każdym urządzeniu

Rozdział 11 normy PN-EN 61439-1 poświęcony jest badaniom odbiorowym. Zgodnie z punktem 11.1, kontrolne sprawdzenie przeprowadza się dla każdej rozdzielnicy, aby wykryć wady materiałowe i wykonawcze oraz potwierdzić prawidłowe funkcjonowanie; producent sam decyduje, czy przeprowadza je w trakcie procesu wytwarzania, czy po jego zakończeniu. Kontrola obejmuje konstrukcję (stopień ochrony obudowy, odstępy i drogi upływu, ochronę przed porażeniem elektrycznym i ciągłość przewodów ochronnych, rozmieszczenie komponentów, obwody wewnętrzne i połączenia, zaciski dla przewodów zewnętrznych, mechanikę) oraz funkcjonalność (właściwości izolacyjne, schematy elektryczne i działanie), a także zgodnie z punktem 11.1 lit. c) — potwierdzenie, że dostarczono dokumentację towarzyszącą rozdzielnicy. Punkt ten nie przewiduje kontroli wyrywkowej partii.

W przypadku rozdzielnic wkładowych i rozdzielczych stosuje się odpowiednie przepisy techniczne. Zgodnie z wymogami, badaniom odbiorowym poddawana jest każda szafa i każda pojedyncza sekcja rozdzielnicy wielosekcyjnej w danej partii; program badań określa szczegółowy zakres testów. W jego ramach przeprowadza się między innymi: pomiar rezystancji izolacji, sprawdzenie oznakowania rozdzielnicy, weryfikację wypełnienia dokumentacji eksploatacyjnej oraz sprawdzenie kompletności zestawu. Zgodnie z przepisami, zakres badań może zostać rozszerzony na mocy ustaleń między odbiorcą a producentem w specyfikacji technicznej, jednak nie może zostać ograniczony.

Co musi zostać dostarczone wraz z rozdzielnicą

Na samej rozdzielnicy — zgodnie z punktem 6.1 normy PN-EN 61439-1 — musi znajdować się tabliczka znamionowa zawierająca: nazwę producenta rozdzielnicy lub jego znak towarowy, oznaczenie typu lub numer identyfikacyjny, datę wykonania, prądy znamionowe, napięcie i częstotliwość, oznaczenie serii norm PN-HD 60364-X wraz z numerem części, numer dokumentu, na podstawie którego wytworzono produkt, oraz numer seryjny szafy.

Dokumentacja — zgodnie z rozdziałem 6.2 tej samej normy. Punkt 6.2.1 stanowi, że w towarzyszącej dokumentacji technicznej, w razie potrzeby, podaje się parametry określone w rozdziale 5; punkt 6.2.2 nakazuje podanie warunków załadunku i rozładunku, montażu, eksploatacji i konserwacji, istotnych środków bezpieczeństwa, masy oraz zasad podnoszenia. Schemat połączeń zgodnie z punktem 6.2.2 nie zawsze jest obowiązkowy — wymagany jest wtedy, gdy schemat elektryczny wewnątrz rozdzielnicy nie jest oczywisty ze względu na fizyczne rozmieszczenie osprzętu, na przykład przy wielu wprowadzeniach, obecności generatorów lub akumulatorów.

Skład dokumentacji eksploatacyjnej określa art. 5 ust. 4 rozporządzenia technicznego (odpowiednik unijnych przepisów dotyczących bezpieczeństwa niskonapięciowego): dane o nazwie i producencie, przeznaczeniu, charakterystyce i parametrach, zasadach bezpiecznej eksploatacji, zasadach montażu, przechowywania, transportu, sprzedaży i utylizacji, środkach postępowania w przypadku wykrycia awarii, nazwie i miejscu siedziby producenta oraz miesiącu i roku produkcji. Przepisy te odnoszą się konkretnie do „dokumentacji eksploatacyjnej”, a nie do „instrukcji obsługi”.

Nazwę dokumentu określają normy branżowe. W przypadku rozdzielnic głównych (zgodnych z PN-EN 61439-1/-2), dokumentem eksploatacyjnym uznaje się instrukcję obsługi, chyba że specyfikacja techniczna konkretnego typu rozdzielnicy stanowi inaczej; w przypadku mniejszych rozdzielnic zasada ta jest analogiczna. Obowiązkowe informacje dla rozdzielnic obejmują między innymi: dane o potwierdzeniu zgodności, prądy znamionowe rozdzielnicy i aparatów, stopień ochrony wg PN-EN 60529, schemat elektryczny rozdzielnicy, wytyczne dotyczące montażu (w tym podłączenia w instalacjach o różnych układach sieciowych, np. TN-S), środki bezpieczeństwa oraz wymiary i masę. Dla mniejszych rozdzielnic analogiczny wykaz zawiera również schemat elektryczny oraz wytyczne montażowe. Zgodnie z wymogami dla rozdzielnic, dostarczane urządzenia muszą być opatrzone informacjami o potwierdzeniu zgodności.

Zgodnie z ogólnymi zasadami projektowania rozdzielnic, wszystkie rodzaje rozdzielnic powinny posiadać wydzielone miejsce na przechowywanie dokumentacji eksploatacyjnej, a schematy elektryczne powinny być umieszczone na wewnętrznej stronie drzwi lub w innym widocznym miejscu. Żadna z norm serii PN-EN 61439 ani norm dotyczących rozdzielnic nie wymaga posiadania odrębnego „paszportu wyrobu”: w normach serii 61439 dokument ten nie posiada specyficznej nazwy, natomiast w pozostałych określany jest jako instrukcja obsługi.

Certyfikat czy deklaracja: jedno i drugie

Przepisy dotyczące bezpieczeństwa niskonapięciowego stosuje się do sprzętu elektrycznego o napięciu znamionowym od 50 do 1000 V prądu przemiennego oraz od 75 do 1500 V prądu stałego (art. 1). Zgodnie z przepisami, sprzęt wymieniony w wykazach podlegający ocenie zgodności musi zostać poddany certyfikacji, natomiast pozostałe urządzenia wymagają jedynie deklaracji zgodności. Rozdzielnice, jako urządzenia rozdzielcze, podlegają procedurze certyfikacji w celu potwierdzenia zgodności z normami bezpieczeństwa.

Logika certyfikacji zgodnej z unijnymi wymogami jest analogiczna: zgodnie z przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa elektrycznego, urządzenia objęte są certyfikacją lub deklaracją zgodności w zależności od ich przeznaczenia (np. sprzęt AGD, komputery, narzędzia elektryczne). Rozdzielnice nie są wymienione w wykazach urządzeń konsumenckich, co oznacza, że w zakresie kompatybilności elektromagnetycznej (EMC) należy sporządzić deklarację zgodności. W rezultacie na rozdzielnicę wymagane są dwa dokumenty wynikające z dwóch różnych dyrektyw/rozporządzeń.

Zgodnie z przepisami dotyczącymi znakowania, znak zgodności musi zostać naniesiony na każdą jednostkę niskonapięciowego osprzętu w sposób zapewniający jego czytelność przez cały okres eksploatacji, a informacje o nim muszą znaleźć się w dokumentacji technicznej. Sam znak jest uregulowany na poziomie unijnych przepisów o znakowaniu CE.

Jak zweryfikować producenta na podstawie dokumentacji

• Zapytaj, według jakiej konstrukcji została zbudowana rozdzielnica i kto jest jej projektantem. Numer serii lub model urządzenia, według którego wykonano rozdzielnicę niskonapięciową (RNU), powinien znajdować się na tablicy znamionowej (zgodnie z PN-EN 61439-1); sprawdź, czy zgadza się on z typem urządzenia.
• Poproś o protokół badań odbiorczych dla konkretnego numeru seryjnego. Choć standard nie zawsze nakłada obowiązek przekazywania takiego dokumentu nabywcy, producent ma obowiązek przeprowadzenia testów dla każdej rozdzielnicy (zgodnie z PN-EN 61439-1), więc rzetelny producent powinien posiadać taką dokumentację. Protokół „na typ produktu” potwierdza jedynie sprawdzenie konstrukcji, a nie faktyczne badania konkretnego egzemplarza.
• Sprawdź oba dokumenty oceny zgodności: certyfikat bezpieczeństwa oraz deklarację zgodności EMC. Zweryfikuj daty ważności oraz zgodność nazwy producenta z danymi na tablicy znamionowej.
• Sprawdź dokumentację eksploatacyjną pod kątem jej kompletności. W przypadku rozdzielnic głównych instrukcja obsługi powinna zawierać niezbędne dane techniczne, w tym schemat elektryczny. W przypadku mniejszych rozdzielnic schemat połączeń jest obowiązkowy, jeśli rozmieszczenie elementów nie jest oczywiste dla użytkownika (zgodnie z PN-EN 61439-1).
• W przypadku rozdzielnic głównych sprawdź, czy zapewniono miejsce na dokumentację oraz czy schemat jest umieszczony w widocznym miejscu, np. na wewnętrznej stronie drzwi.

Jak wybrać producenta: na co zwrócić uwagę poza dokumentami

Dokumentacja potwierdza, że producent zna wymagania; proces produkcji pokazuje natomiast, czy faktycznie je realizuje. Warto dopytać, czy firma posiada własne zaplecze produkcyjne, czy zleca montaż podwykonawcy, jakimi przyrządami mierzy się rezystancję izolacji oraz ciągłość przewodów ochronnych podczas odbioru technicznego, kto zatwierdza zamienniki komponentów w przypadku braku pozycji z zestawienia oraz jaki jest czas realizacji zamówienia projektowego. Warto poprosić o instrukcję obsługi oraz schemat z już dostarczonej rozdzielnicy – na ich podstawie można ocenić, czy dokumentacja jest sporządzana rzetelnie na podstawie faktów, czy wypełniana „z góry”.

Częste błędy

Zakładanie, że dla rozdzielnicy wystarczy jeden certyfikat

Certyfikat zgodności z przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa sprzętu niskonapięciowego oraz deklaracja zgodności w zakresie kompatybilności elektromagnetycznej to dwa odrębne wymogi. Są to dwa różne obszary regulacyjne z różnymi formami potwierdzenia dla urządzeń rozdzielczych, dlatego wymagane są dwa oddzielne dokumenty.

Wymaganie paszportu wyrobu jako dokumentu obligatoryjnego

Pojęcie „paszportu” nie pojawia się w normie PN-EN 61439-1, ani w innych powiązanych standardach dotyczących rozdzielnic. Obowiązkowa jest dokumentacja eksploatacyjna określająca skład wyrobu zgodnie z przepisami unijnymi; w przypadku rozdzielnic głównych oraz mniejszych obudów sterowniczych jest to instrukcja obsługi, chyba że specyfikacja techniczna przewiduje inaczej. Jeśli producent nazywa ten dokument „paszportem”, kluczowe nie jest samo brzmienie nazwy, lecz kompletność i poprawność zawartych w nim informacji.

Przeprowadzanie kontroli odbiorowej wybiórczo dla całej partii

Zgodnie z normą PN-EN 61439-1, kontrole sprawdzające powinny być przeprowadzane dla każdej niskonapięciowej szafy sterowniczej (NSC). W przypadku rozdzielnic szafowych, jedno- i wielopanelowych, każda sekcja i panel wymagają odpowiedniej weryfikacji. Kontrola wybiórcza partii nie może zastępować pełnej kontroli jednostkowej.

Założenie, że rozdzielnicę może złożyć dowolny elektryk

Podmiot montujący rozdzielnicę staje się producentem NSC i ponosi pełną odpowiedzialność za wyrób oraz za przeprowadzenie testów odbiorowych. Jeśli montażysta odstępuje od sprawdzonej konstrukcji, zgodnie z wymogami normy staje się on de facto projektantem w zakresie wprowadzonych zmian i musi potwierdzić ich zgodność z normami.

Wymiana aparatów w gotowej rozdzielnicy na zamienniki

Wymiana komponentów, która nie została przewidziana przez projektanta, stanowi zmianę sprawdzonej konstrukcji. Zgodnie z PN-EN 61439-1, przy wprowadzaniu zmian należy przeprowadzić testy typowe w celu oceny wpływu modyfikacji na sprawność i bezpieczeństwo NSC, a w przypadku stwierdzenia negatywnych skutków – dodatkowe weryfikacje. Norma nie wymaga pełnego powtarzania wszystkich testów konstrukcyjnych, jednak odpowiedzialność za zmodyfikowaną część przechodzi na osobę, która dokonała zmiany. Wyjątek stanowią aparaty, które są zgodne ze swoimi normami (np. PN-EN 60947-2 dla wyłączników) i zostały zamontowane zgodnie z instrukcjami producentów – ich nie należy poddawać ponownym testom.

Podsumowanie

Przed dokonaniem płatności za rozdzielnicę wystarczy zweryfikować cztery elementy: tabliczkę znamionową zgodną z normą (zawierającą numer serii i numer seryjny), certyfikat zgodności z unijnymi dyrektywami (Deklarację Zgodności CE), instrukcję obsługi wraz ze schematem (obowiązkową dla rozdzielnic i obudów sterowniczych) oraz potwierdzenie wykonania testów odbiorowych dla konkretnego numeru seryjnego. Jeśli wykonawca nie jest w stanie przedstawić choćby jednego z tych dokumentów – rozdzielnica nie jest gotowa do odbioru. Jeśli potrzebują Państwo rozdzielnicy projektowej lub przenośnej rozdzielnicy budowlanej zgodnej z PN-EN 61439-4 dostępnej od ręki – prosimy o kontakt przez formularz kontaktowy; konfigurację dostosujemy do wymagań Państwa obiektu.