Oświetlenie awaryjne: oprawy stałe i autonomiczne, czas pracy i znaki „Wyjście”

Krótka odpowiedź

Oświetlenie awaryjne dzieli się na dwa rodzaje: ewakuacyjne (pomaga ludziom bezpiecznie opuścić budynek w przypadku awarii oświetlenia roboczego) oraz rezerwowe (pozwala na kontynuację pracy lub bezpieczne zakończenie niebezpiecznego procesu technologicznego). Do zadań ewakuacyjnych stosuje się oprawy stałego działania — świecą one zawsze, zarówno w trybie normalnym, jak i awaryjnym (typowym przykładem jest tabliczka „Wyjście” nad drzwiami), oraz oprawy nieciągłego działania — które włączają się tylko w momencie zaniku zasilania. Wskaźniki dróg ewakuacyjnych wykonuje się w wersji stałego działania, natomiast ogólne oświetlenie ewakuacyjne najczęściej realizuje się za pomocą opraw nieciągłego działania lub zwykłych opraw wyposażonych w moduł awaryjny (zasilacz awaryjny z akumulatorem).

Kluczowe parametry przy doborze: czas pracy autonomicznej (w ofercie dominują modele na 1 h oraz 3 h), schemat zasilania (wbudowany akumulator lub centralny system zasilania bateryjnego), stopień ochrony IP dostosowany do warunków w pomieszczeniu oraz — w przypadku wskaźników — piktogram z odpowiednim symbolem, kierunkiem strzałki i dystansem rozpoznawalności.

Oświetlenie ewakuacyjne i rezerwowe: jaka jest różnica?

Klasyfikacja ta opiera się na normach dotyczących oświetlenia naturalnego i sztucznego oraz standardach dotyczących oświetlenia awaryjnego. Oświetlenie awaryjne dzieli się na ewakuacyjne i rezerwowe, przy czym oświetlenie ewakuacyjne dzieli się dalej na trzy podgrupy.

Oświetlenie ewakuacyjne

• Oświetlenie dróg ewakuacyjnych — korytarze, schody, przejścia. Zadaniem jest umożliwienie ludziom widoczności drogi oraz ewentualnych przeszkód na niej znajdujących się.
• Oświetlenie ewakuacyjne stref podwyższonego ryzyka — obszary, na których zanik światła może narazić pracownika na niebezpieczeństwo, np. w pobliżu ruchomych mechanizmów, gorących powierzchni lub przy krawędziach przepaści. W tych miejscach wymagane jest znacznie wyższe natężenie oświetlenia niż na samych drogach ewakuacyjnych.
• Oświetlenie dużych powierzchni (zapobieganie panice) — hale i otwarte przestrzenie, gdzie celem jest zapobieganie wybuchowi paniki i umożliwienie ludziom dotarcia do dróg ewakuacyjnych.

Oświetlenie rezerwowe

Oświetlenie rezerwowe nie służy do ewakuacji, lecz do kontynuowania pracy: w dyspozytorniach, salach operacyjnych, na posterunkach ochrony czy w procesach, których nie można przerwać natychmiastowo. Musi ono zapewniać natężenie oświetlenia wystarczające do wykonywania zadań, dlatego zazwyczaj stosuje się tu standardowe oprawy oświetlenia ogólnego zasilane z niezależnego źródła lub oprawy z modułem awaryjnym (zasilaczem awaryjnym z akumulatorem), które w trybie awaryjnym dostarczają znaczną część znamionowego strumienia świetlnego. Jeśli oświetlenie rezerwowe jest wykorzystywane również jako ewakuacyjne, musi spełniać wymagania obu tych rodzajów.

Oprawy oświetleniowe o działaniu ciągłym i nieciągłym

Typ	Zasada działania	Zastosowanie	Na co zwrócić uwagę
Stałe (Continuous)	Źródło światła świeci nieprzerwanie: w trybie normalnym z sieci, w trybie awaryjnym – z akumulatora lub centralnego zasilacza	Znaki „Wyjście” oraz kierunki ewakuacji na drogach ucieczki, pomieszczenia o dużym zagęszczeniu ludzi	Ciągłe zużycie diod LED oraz energii elektrycznej; w przypadku znaków ewakuacyjnych jest to wymóg normatywny, a nie opcja
Niestale (Non-maintained)	W trybie normalnym wyłączone, włącza się automatycznie po zaniku zasilania oświetlenia roboczego	Oświetlenie ewakuacyjne korytarzy, klatek schodowych, hal produkcyjnych; oświetlenie rezerwowe	Sprawność nie jest widoczna „gołym okiem” – niezbędny jest przycisk testowy lub funkcja autotestu oraz regularne kontrole
Kombinowane (Maintained)	Część źródeł światła pracuje stale, a część tylko w trybie awaryjnym	Połączenie oświetlenia roboczego i awaryjnego w jednym oprawie	Część awaryjna musi być zasilana niezależnie od części roboczej

Osobna, praktyczna klasa to standardowe oprawy oświetleniowe ogólne z wbudowanym modułem awaryjnym: producenci oznaczają go w kodzie produktu, na przykład indeksem EM (gdzie cyfra oznacza czas pracy autonomicznej w godzinach). Taka oprawa w trybie roboczym stanowi część oświetlenia ogólnego, a w przypadku awarii kontynuuje świecenie z własnego akumulatora, zazwyczaj przy obniżonym strumieniu świetlnym. Jest to wygodne rozwiązanie, ponieważ nie wymaga montażu oddzielnej linii opraw awaryjnych.

Czas pracy autonomicznej i schemat zasilania

Zasilanie autonomiczne czy scentralizowane

• Indywidualny akumulator — akumulator znajduje się wewnątrz oprawy. Jest to najpowszechniejsze rozwiązanie w katalogu: oprawy z zasilaniem zdecentralizowanym i autonomiczne z własnym akumulatorem. Zalety — prosty montaż, niezależność każdego urządzenia; wady — ograniczona żywotność akumulatorów oraz pracochłonność konserwacji przy dużej liczbie opraw.
• Centralny system zasilania — oprawy bez własnych akumulatorów są zasilane z centralnego źródła zasilania awaryjnego (również dostępne w katalogu, zazwyczaj przy napięciu 24 V lub 220 V prądu stałego). Zalety — cały zasób energii i kontrola w jednym miejscu, blok akumulatorów pracuje w optymalnych warunkach temperaturowych; wady — konieczność prowadzenia oddzielnych linii zasilających spełniających podwyższone wymagania dotyczące odporności ogniowej.

Typ akumulatora

Porównanie: trzy schematy budowy oświetlenia awaryjnego

Trzy typowe urządzenia z katalogu to: światelnik wskaźnikowy działający w trybie ciągłym z własnym akumulatorem, oprawa sufitowa z modułem awaryjnym (zasilaczem z akumulatorem) działającym w trybie nieciągłym przez 3 godziny oraz oprawa zasilana z centralnego zasilacza 24 V.

Uwaga: w przypadku oprawy zasilanej centralnie czas pracy autonomicznego w karcie produktu wynosi zero – nie jest to błąd; autonomiczność zależy od pojemności centralnego zasilacza awaryjnego, a nie od samego urządzenia. W przypadku wskaźnika Varton deklarowany czas wynosi 1,5 godziny dzięki wbudowanemu akumulatorowi litowo-jonowemu, natomiast w oprawie ASTZ z modułem awaryjnym jest to 3 godziny dzięki akumulatorowi Ni-Cd.

Wymagania norm dotyczące oświetlenia ewakuacyjnego

Główne wymagania dotyczące natężenia oświetlenia oraz czasu jego trwania określają przepisy techniczno-budowlane; klasyfikacja i normy oświetlenia awaryjnego są również uwzględnione w odpowiednich standardach europejskich. Wymagania dotyczące konstrukcji samych opraw reguluje norma PN-EN 60598-2-22 (oprawy do oświetlenia awaryjnego). Najważniejsze wytyczne przydatne podczas doboru to:

• Na drogach ewakuacyjnych poziome natężenie oświetlenia na poziomie podłogi w osi przejścia musi wynosić nie mniej niż 1 lx.
• Do oświetlania dużych powierzchni (systemy antypaniczne) – nie mniej niż 0,5 lx na poziomie podłogi w danej strefie.
• W strefach podwyższonego ryzyka natężenie oświetlenia jest znacznie wyższe – nie mniej niż 10% natężenia oświetlenia roboczego, ale nie mniej niż 15 lx.
• Czas pracy oświetlenia ewakuacyjnego musi wynosić nie mniej niż 1 godzinę.
• Wskaźniki świetlne „Wyjście” montuje się nad wyjściami ewakuacyjnymi oraz wzdłuż dróg ewakuacyjnych w taki sposób, aby z każdego punktu drogi był widoczny co najmniej jeden wskaźnik; znaki ewakuacyjne powinny być zgodne z normami bezpieczeństwa – biały symbol na zielonym tle.

Dokładne wartości dla konkretnego typu budynku i pomieszczenia należy zawsze weryfikować z aktualnymi przepisami techniczno-budowlanymi oraz projektem budowlanym: dla obiektów szczególnego przeznaczenia (przedszkola, placówki medyczne, sale widowiskowe) obowiązują dodatkowe wymagania przepisów przeciwpożarowych.

Dobór piktogramów „Wyjście” i wskaźników świetlnych

Symbol i kierunek

Najczęściej wybierane piktogramy w katalogu to „Droga ewakuacyjna” oraz „Wyjście”. Dostępne są również tablice tekstowe i znaki, a oddzielnie – „Środki ochrony przeciwpożarowej” do oznaczania gaśnic i hydrantów. Strzałki są produkowane we wszystkich kierunkach: w dół, w lewo, w prawo, prosto w górę oraz ukośne (w górę i w prawo, w dół i w lewo itd.). Kierunek należy dobierać zgodnie z faktyczną geometrią drogi ewakuacyjnej, a nie według tego, co jest dostępne na stanie magazynowym.

Jednostronne lub dwustronne

W przypadku opraw zawieszanych poprzecznie w korytarzu wymagana jest piktogram dwustronna (w katalogu dostępne są oba warianty), natomiast przy montażu ściennym wystarczy piktogram jednostronny.

Wykonanie

Naklejka, wkład arkuszowy, wkład płytkowy, panel akrylowy lub folia PVC. Wkłady i panele należy stosować wyłącznie w dedykowanych do nich oprawach – należy sprawdzić kompatybilność według serii, ponieważ u większości producentów piktogramy są projektowane pod konkretne modele opraw ewakuacyjnych.

Rozmiar i odległość rozpoznawania

Im większy znak, tym z większej odległości jest czytelny. W kartach technicznych piktogramów i opraw znajduje się parametr „Odległość rozpoznawania”: typowe wartości w katalogu wynoszą od 16 do 60 m, najczęściej wybierane to 30 i 40 m. Długość piktogramów wynosi od 105 do 600 mm, przy czym najpopularniejsze wymiary to 200, 300 i 400 mm. Zasada jest prosta: zmierz maksymalną odległość, z jakiej osoba musi dostrzec znak na drodze ewakuacyjnej, i wybierz piktogram o odległości rozpoznawania nie mniejszej niż ta wartość.

Jeśli potrzebna jest oprawa typu „pod klucz”, należy wybrać model z piktogramem w zestawie – w karcie produktu jest to parametr „W zestawie z piktogramem”. Przykładem jest kompaktowa oprawa oświetlenia awaryjnego z gotowym piktogramem „WYJŚCIE-EXIT”:

Stopień ochrony i warunki eksploatacji

Główni producenci dostępni w katalogu: Innolux, FEREKS, LEDEL, Kanlux, Ospel, Schrack.

Częste błędy

1. Oznaczenie „Wyjście” o charakterze nieciągłym. Znak ewakuacyjny musi być widoczny przez cały czas, gdy w budynku przebywają ludzie, a nie tylko w momencie awarii. Nad wyjściami oraz na drogach ewakuacyjnych należy stosować oprawy o charakterze ciągłym.
2. Autonomia „na styk”. Godzina czasu pracy deklarowana w specyfikacji nowej baterii po trzech latach eksploatacji może skrócić się do 30–40 minut. W przypadku długich dróg ewakuacyjnych oraz obiektów, gdzie proces ewakuacji jest powolny, należy wybierać oprawy z czasem pracy wynoszącym 3 godziny.
3. Ignorowanie temperatury. Oprawa z wbudowanym akumulatorem umieszczona w nieogrzewanej hali w zimie nie zapewni deklarowanego czasu pracy, a akumulator ulegnie szybkiej degradacji. Należy sprawdzać dolną granicę zakresu temperatur pracy lub przejść na zasilanie centralne.
4. Piktogram w niewłaściwym miejscu. Strzałka „prosto” umieszczona na zakręcie korytarza, jednostronny znak zawieszony w poprzek przejścia czy zbyt mały znak w długim korytarzu – formalnie „znak jest”, ale w praktyce droga nie jest oznaczona. Kierunek, dwustronność oraz odległość rozpoznawania należy dobierać zgodnie z planem ewakuacji.
5. Brak testowania. Oprawa o charakterze nieciągłym może przez lata pracować z całkowicie rozładowanym akumulatorem – z zewnątrz nie jest to widoczne. Należy wybierać modele z przyciskiem testowym lub funkcją autotestu (atrybut „urządzenie kontrolne” w karcie produktu) i uwzględnić kontrole w harmonogramie konserwacji.
6. Oprawy awaryjne w tej samej linii co oświetlenie zwykłe, bez kontroli fazy. Oprawa o charakterze nieciągłym musi włączyć się w momencie zaniku zasilania właśnie oświetlenia roboczego w danej strefie – należy podłączyć obwód kontrolny do tej samej grupy, którą dana oprawa ma rezerwować.